معلومات پیرامون ولایت پنجشیر
بسم الله الرحمن الرحیم
معلومات در مورد ولایت پنجشیر
ولایت پَنجْشیر یکی از ۳۴ ولایت افغانستان به مرکزیت شهر بازارَک است و در شمال شرقی این کشور واقع شده است. پنجشیر سیوسومین ولایت پهناور و سیودومین ولایت پرجمعیت افغانستان است. پهناوری آن ۳۷۷۱ کیلومتر مربع و جمعیت آن ۳۸۲٫۴۸۵ نفر است. از شمال به ولایت بدخشان و بغلان و تخار، از شرق به نورستان، از جنوب به لغمان و کاپیسا و از غرب به پروان محدود است. ساکنان آن به زبان فارسی دری صحبت میکنند. میانگین ارتفاع آن ۳۱۹۴ متر و بلندترین نقطه آن قله میرسمیر با ۵۸۰۹ متر بلندی است. پنجشیر از ولایتهای سرسبز و خوش آب و هوای افغانستان است که درههای حاصلخیز آن توسط رود پنجشیر آبیاری میشود. این ولایت به هفت ولسوالی تقسیم شده و دارای ۵۴۰ قریه است.[۲]
ولایت پنجشیر یکی از ولایات تازه تأسیس در افغانستان بوده و از لحاظ درجهبندی دولت جمهوری اسلامی افغانستان دارای درجه سوم میباشد. این ولایت در سال ۱۳۸۳ مطابق فرمان رئیسجمهور از بدنه ولایت پروان جدا و به حیث یک ولایت مستقل در زون مرکز عرض وجود نمود.
پنجشیر به شکل یک وادی خرم و شاداب در نقاط مرکزی افغانستان واقع است. علاوتا این ولایت به فاصله ۱۲۰ کیلومتری به طرف شمال شرق کابل در بین دو شاخه جنوبی هندوکش، از شمال شرق به جنوب غرب موازی به امتداد هندوکش واقع است و درههای فرعی آن از شمال به جنوب و از جنوب به شمال امتداد داشته و به دره عمومی پنجشیر وصل میشود. این ولایت دارای هشت واحد اداری میباشد که عبارت اند از: مرکز ولایت در دو حوزه مرکزی (حوزه نمبر ۱ و نمبر ۲ بازارک)، ولسوالی پریان، ولسوالی خنج، ولسوالی دره، ولسوالی روخه، ولسوالی انابه، ولسوالی شتل و ولسوالی آبشار. این ولایت در مجموع دارای ۵۴۰ قریه خورد و بزرگ بوده که در مربوطات ولسوالیهای یاد شده واقع گردیدهاند. مساحت مجموعی این ولایت ۳٬۰۶۱۰ کیلومتر مربع بوده که در حدود ۰٫۵ درصد مساحت تمام کشور را احتوا میکند. ارتفاع آن طور اوسط ۲٬۲۱۷ متر از سطح بحر بوده و در نقاط مرتفع به ۶ هزار متر میرسد. طول آن از دالان سنگ تا پای کوتل انجمن زیاده از ۱۲۵ کیلومتر است.[۳][۴][۵]
با آغاز هجوم طالبان در سال ۱۴۰۰، تعدادی از شخصیتها و نیروهای مخالف طالبان به این ولایت آمده و جبهه مقاومت در برابر طالبان را تشکیل داده و پرچم سابق ائتلاف شمال را برای این جبهه برگزیدند.[۶] ولایت پنجشیر تا ۱۵ شهریور ۱۴۰۰ (۶ سپتامبر ۲۰۲۱)، تحت کنترل جبهه مقاومت در برابر طالبان قرار داشت و تنها ولایت افغانستان بود که پس از سقوط کابل به کنترل طالبان و امارت اسلامی افغانستان در نیامد.[۷] در همان روز طالبان ادعای کنترل این ولایت و پیروزی کرده و پرچم امارت را در برابر فرمانداری پنجشیر برافراشت. با این حال، مقاومت پنجشیر این پیروزی را رد کرد و اظهار داشت که آنها هنوز «در سراسر دره» حضور دارند. طالبان از ساکنان منطقه درخواست کرد تا در خانههای خود بمانند و فرار نکنند تا آسیبی به آنها نرسد.
مقالهٔ اصلی: نامهای تاریخی افغانستان
در مورد نام پنجشیر نظرات مختلفی وجود دارد. باشندگان پنجشیر معتقدند که در گذشته پیش از ظهور غزنویان پنجشیر به کِچکِن یا کِچکِنه معروف بوده است ولی در تمام آثار معتبر تاریخی و آثار منظوم و منثور قدما «پنجهیر» ضبط شده است.
پنجهیر این نام تنها یک بار در شاهنامه آمده است. در جنگ یازده رخ که ایرانیان بر تورانیان غلبه مییابند پیران ویسه در نامهای به گودرز پیشنهاد صلح و تعیین مرزهای ایران و توران را میکند و پنجهیر و بامیان را هم جزء قلمرو ایران میشمرد.[۸]
اما در بعضی منابع دیگر هم نام پنجشیر مخفف پنج هیربِذ آمده است و هِربِذ یا هربد بهمعنای نگهبان آتشکدهٔ زرتشتی میباشد.[۹]
مطابق عرف مردم پنجشیر عقیده دارند که زال پسرش رستم را از رفتن به پنجشیر منع نموده و به وی چنین توصیه نموده است:
|
به کجکن مرو ای پسر زینهار |
که سمّ ستورت شود پاره پار |
|
|
که دریای پر قعر دارد ستیز |
گیاهی ندارد بجز سنگ تیز |
این ابیات را مردم پنجشیر منتسب به حکیم توس و شاهنامه میدانند در حالیکه در شاهنامه نیامده است اما افسانهٔ بالا در آثار علما و شعرای کهن پنجشیر مکرر آمده است.
پنجشیر در نوشتههای جغرافیدانان و نویسندگان متقدم اسلامی به صورتهای بَنجَهیر،[۱۰] بَنجَهار،[۱۱] بِنجار[۱۲] و پنجهیر[۱۳] آمده است. همچنان پنجشیر در حدود العالم و تاریخ بیهقی پنجهیر ضبط شده است.[۱۴]
از جمله جغرافینویسان عرب تنها یعقوبی «بنجهار»، ابن خردادبه «بنجار» و ابن فقیه «فنجهیر» آوردهاند. ولی مؤلفان و جغرافینویسان خراسان در همهٔ مواردی که از پنجشیر ذکری کردهاند نام آن را به شکل پنجهیر ضبط نمودهاند.
پنجهیر از دو کلمهٔ «پنج» و «هیر» ترکیب یافته است که در زبان پهلوی و اوستا به معنی آب آمده است. مانند «هیرمند». ابن بطوطه سیاح مغربی هیر را در زبان سانسکریت به معنی کوه ترجمه کرده و پنجهیر را مآخذ از پنج کوه میداند.[۱۵]
بجایی رسیدیم که پنجهیر نام داشت هیر به معنی کوه است و پنجهیر یعنی پنج کوه. در آنجا شهر قشنگ و آبادانی دیدم که روی نهر بزرگ کبودینی بنا شده است. لشکر چنگیزخان آن را خراب کرده است و از آن پس روی آبادانی ندیده. این رودخانه از کوهستان بدخش سرچشمه میگیرد. یاقوت معروف بدخش از همین کوهستان بدست میآید.[۱۶]
در حدود العالم آمده است: بنجهیر و جاریابه دو شهر است و اندر وی معدن سیمست و رودی میان این هر دو شهر بگذرد و اندر حدود هندوستان افتد.[۱۷] شهری است بنواحی بلخ و در آن معدن سیم است و اهل آن اخلاطاند …[۱۸] ابن بطوطه گوید این کلمه مرکب است از پنج بمعنی خمسه و هیر بمعنی کوه لکن شاید این لفظ مخفف پنج هیربذ باشد. حمدالله مستوفی در نزهةالقلوب (ص ۱۵۵) گوید: پنجهیر از اقلیم چهارم است. طولش از جزایر خالدات بب و عرض از خط استوا لوله. شهری وسط است و هوای خوش دارد.[۱۹]
در تاریخ بیهقی:
امیر از آنجا [باغ خواجه علی میکائیل] برداشت به سعادت و خرمی با نشاط و شراب و شکار میرفت میزبان بر میزبان: به خلم و به پیروز، و نخجیر. [ظ: بنجهیر: حاشیه مصحح] و به بدخشان. احمد علی نوشتگین آخرسالار که ولایت این جایها برسم او بود.»[۲۰] " و به ترکستان پوشیده فرستاده بوده است [احمد ینالتگین] بر راه پنجهیر تا وی را غلامان ترک آرند.[۲۱] و مسعود محمد لیث را برسولی فرستاد نزدیک ارسلان خان با نامهها و مشافهات در معنی مدد و موافقت و مساعدت و وی از غزنین برفت براه پنجهیر.
— بیهقی ص ۶۴۳
فردوسی[۲۲] در داستان دوازده رخ از پنجشیر چنین یادآوری مینماید:
|
دگر پنجهیر و دگر بامیان |
سرا مرز ایران و جای کیان |
در لغتنامه دهخدا زیر نام پنجهیر این بیت ابوشکور بلخی آمده است:
|
بکنغالگی رفته او پنجهیر |
رمیده ازو مرغک گرمسیر |
در ترجمانالبلاغه رادویانی قطعهای بدین مضمون در مورد پنجهیر آمده است:
|
گویند هفت مرد است در پنجهِیر بذ |
زان هفت دو مسلمان و آن پنج هیربذ |
|
|
من پنجهِیر دیدم و آن پنج هیربذ |
از پنج هیربد نشود پنجهِیر بذ |
در زمان پادشاهی داریوش بزرگ بخش کوهستانی پنجشیرـ غوربند جزئی از استان ثتهگوش (ستگیدیه) در قلمرو هخامنشیان بهشمار میرفته است.[۲۳] بهگفتهٔ هرودوت، ستگیدیه تیرهای از مردم مشرق یا شمال شرق ایران بودند، و مقر ایشان در تقسیمات شاهنشاهی هخامنشی جزو ایالت هفتم بهشمار میرفت.[۲۴]
برخی بر این باورند که اسکندر مقدونی، در محل پیوستگی رودهای پنجشیر و غوربند، شهری بهنام اسکندریه ساخت تا پایگاهی برای حملهٔ سپاهیاناش به کوهستانیها باشد (دوپری، ۲۷۸). گویا سپاهیان وی در گذر از پنجشیر و کوههای هندوکش، دچار سرما و کمبود آذوقه شدهاند، ولی سرانجام از آنجا گذشته، و شهر بزرگ بلخ را گشودهاند.[۲۵]
در دورهٔ اسلامی، پنجشیر، چندی در دست سلسلهٔ بنیبانیجور یا ابوداوودیان (حک ۲۳۲–۳۷۲ق/۸۴۷–۹۸۲م) طخارستان بود (زامباور، ۳۰۷) و سکههایی که از سوی آنها در پنجشیر ضرب شده، شناخته شده است. (مایلز، ۳۷۳)
موقعیت ولایت پنجشیر در زمان خلافت عباسی که بخشی از سرزمین خراسان بوده، برگرفته از کتاب جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی
در ۲۵۶ق/۸۷۰م یعقوب لیث به شرق خراسان تاخت و با پیروزیهایی که در هندوکش به دست آورد، درهٔ پنجشیر و کانهای نقرهٔ آن به قلمرو او افزوده شد (بازورث، ۱۱۱). پنجشیر در دورهٔ صفاریان یکی از مراکز ضرب سکهٔ این دولت بود (لسترنج، ۳۵۰). نخستین سکههای صفاریان به فرمان یعقوب در ۲۵۹–۲۶۱ق در پنجشیر ضرب شد، ولی پس از بازگشت او از نواحی شرقی خراسان، این سرزمین بار دیگر به تصرف ابوداوودیان درآمد (بازورث، همانجا). در دورهٔ سامانیان نیز پنجشیر یکی از ضرابخانههای آنها بهشمار میرفت (مایلز، همانجا). تیمورلنگ در یورش خود به سوی کابل، از راه گردنهٔ خاواک وارد درهٔ پنجشیر شد و از آنجا به کابل رفت (میرخواند، ۱۰۷۹).[۲۵]
شهر پنجشیر
بسیاری از جغرافینویسان سدههای نخستین اسلامی و پس از آن، از پنجشیر به عنوان یکی از شهرهای خراسان آن روزگار یاد کردهاند. در منابع جغرافیایی سدهٔ ۴ق پنجشیر شهری بر فراز کوه، دارای بوستانهای بسیار و با حدود ۱۰هزار تن جمعیت وصف شده است.( نک:مسالک الممالک، اصطخری، ص ۲۸۰؛ ابنحوقل، محمد، صورةالارض، به کوشش کرامرس، لیدن، 1939م؛ ص ۱۷۱) یاقوت حموی مردم آن را آمیخته اقوام گوناگون دانسته است.
جغرافیا
اطلاعات بیشتر: جغرافیای طبیعی افغانستان
نمایی از پنجشیر
پنجشیر به فاصله ۱۲۰ کیلومتری به طرف شمال شرق کابل در بین دو شاخه جنوبی هندوکش، از شمال شرق به جنوب غرب، موازی به امتداد هندوکش واقع است و درههای فرعی آن از شمال به جنوب و از جنوب به شمال امتداد داشته و به دره عمومی پنجشیر وصل میشود.
ارتفاع آن ۲۲۱۷ متر از سطح دریا بوده و در نقاط مرتفع به ۶ هزار متر از سطح دریا میرسد. طول آن از دالان سنگ تا پای کوتل انجمن زیاده از ۱۲۵ کیلومتر است.
پنجشیر با هفت ولایت افغانستان متصل است. از طرف شمال متصل است به ولایت تخار و ولسوالی اندراب و ولایت بغلان، از طرف جنوب به ولایت کاپیسا، از جانب مشرق و شمال شرق به ولایت نورستان و ولایت بدخشان، از جنوب شرق به ولایت لغمان و از طرف غرب به ولایت پروان احاطه است.
بقایای تانک ارتش سرخ در رودخانهٔ پنجشیر
رود پنجشیر از کوهستان هندوکش و نزدیکی گذرگاه انجمن سرچشمه میگیرد و به سوی جنوب شرقی جریان مییابد. پنجشیر از میان گدارهای باریک با دیوارههای بلند میگذرد و در مسیر خود چندین شاخهٔ دیگر مانند غوربند و پریاندریا را دریافت میکند و سپس در حدود ۴۸ کیلومتری شرق کابل به رود کابل میپیوندد، پنجشیر از رودهای دائمی افغانستان است و طول آن به ۳۲۰ کیلومتر میرسد.[۲۵]
این ولایت بیشتر از ۱۲۶ دره بزرگ و دهها دره کوچک دارد که اکثر یکی در مقابل دیگری قرار گرفتهاند و هر دره به جندین دره فرعی تقسیم میشوند که به اهمیت استراتژیکی آن بیشتر از پیش میافزاید. پنجشیر دارای کوههای بلند و برخی یخچالهای طبیعی است که بهطور عموم در فصل زمستان برف را به خود ذخیره مینماید و در هنگام گرمی، این ذخایر برفی آب شده و چشمهها و دریاچههای فراوانی از آن جاری میگردد که همه به رود خروشان پنجشیر مشهور به دریای پنجشیر متصل شده و به طرف پایین دره سرازیر میگردد. موجودیت چشمههای فراوان، علفزارهای سرسبز، آبشارهای زیبا و دوامدار در ارتفاعات این ولایت امکان زیست را در آن بیشتر ساخته و بستر طبیعی را برای جنگهای چریکی مساعد میسازد.
اقتصاد
اطلاعات بیشتر: اقتصاد افغانستان
در روزگار کهن، راه کاروانهای بلخ و هند در امتداد شمال شرقی بستر این آبراه به موازات رودخانهٔ پنجشیر ادامه داشت. درهٔ پنجشیر نه تنها گذرگاه کاروانهای بازرگانی بود، بلکه نیروهای مهاجم نیز از آن میگذشتند. آسانترین گردنهای که کوههای هندوکش را به پنجشیر میپیوست، گردنهٔ خاواک بود که از اندرآب به پنجشیر میرسید و این همان راهی است که سربازان اسکندر مقدونی در ۳۲۸ق. م و سواران تیمور لنگ در ۸۰۰ق/۱۳۹۸م از آن گذشتهاند. پس از آنکه در ۱۳۰۹ش/۱۹۳۰م راه اتومبیلرو گردنهٔ خیبر ساخته شد، پنجشیر اهمیت دیرین خود را به عنوان یک راه بازرگانی از دست داد.[۲۵]
معدن
اطلاعات بیشتر: معادن در افغانستان
پنجشیر دارای معادن سنگهای قیمتی مانند زمرد است. دونالد آر. هیل در پژوهشی در مورد استخراج معدن در دوره اسلامی میگوید معادن اصلی نقره در استانهای اسلامی شرقی قرار داشتند و برجستهترین آنها معادن هندوکش در شهرهای پنجشیر و جاریانه (Jarynana) واقع بود که هر دو در همسایگی بلخ بودند. بنابر گزارشی حدود ۱۰۰۰۰ معدنچی در پنجشیر کار میکردند. سایر معادن مهم نقره در اسپانیا، آفریقای شمالی، ایران و آسیای مرکزی قرار داشتند. پنجشیر معدن زغالسنگ خوبی نیز دارد که با سرمایهگذاری اندک میتواند مورد بهرهبرداری قرار گرفته و در تقویت اقتصاد روستایی و ملی ممد واقع گردد. معادن سنگهای قیمی مثل بیروج، یاقوت سوخته و لاجورد نیز در این ولایت به مشاهده رسیده است.[۲۷]
کانهای نقره پنجشیر از دیرباز مشهور بوده است و برخی از جغرافینویسان سدهٔ ۴ق از آن یاد کردهاند. اصطخری نوشته است که نقرههای پنجشیر به شهر اندرابه(اندرآب)برده میشد[۲۸] و در آنجا از آن سکه میزدند.[۲۹] مقدسی از کوه نقرهٔ (جبلالفضة) این شهر یاد کرده و افزوده است که در آنجا، درم (سکهٔ سیمین) بسیار است (ص۳۰۳). این کوه مشرف به شهر و بازار آن بوده است، و به سبب سوراخهای بسیاری که کنده بودند، همچون غربالی به نظر میرسیده است (سمعانی، ۲/۳۳۴). کانهای نقرهٔ پنجشیر، غنیترین کانهای نقره، در بخش شرقی سرزمینهای اسلامی بهشمار میآمده است (بارتولد، ۱/۱۷۴). امروزه در پنجشیر، افزون بر نقره، کانهای لاجورد، زمرد و نیز سنگهای گرانیت و مرمر به فراوانی یافت میشوند (پهلوان، ۳۹۴؛ گروموف، ۱۱۴).[۲۵]
مردم
مطابق احصائیه سال ۱۳۹۹ جمعیت ولایت پنجشیر ۱۷۲٬۸۹۵ نفر است[۱] که ۲۱٬۲۷۷ نفر آنان در ولسوالی بازارک زندگی میکنند.[۳۰] بیشتر باشندگان ولایت پنجشیر را تاجیکها با اقلیت هزارههای سنی مذهب تشکل میدهند که به زبان فارسی با گویش دَری و لهجه پَنجشیری سخن میگویند و دین آنها سنی حنفی میباشد.[۳۱][۳۲]